و ما سواى او مخلوق و مصنوع مىباشند . اما آيات آفاقى ، آسمان است كه به اين بلندى ، عظمت و وسعت خلق شده است و به انواع كواكب و بروج و خواص آراسته شده وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ « 1 » در شأن آن فرموده و به سببيت آنها در زمين گلها ، لاله‌ها ، آبها ، اشجار ، ازهار ، اثمار ، نباتات ، حيوانات و عناصر مفرده و مركبه و معادن و جواهر و متشعبات آنها كه لا يعد و لا يحصى است ، خلق فرموده است . و فرموده است كه ؛ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ « 2 » . و اما آيات انفسى ، پس بر دو نوع است يكى ، آن آثارى كه در نفس انسان و ارباب صنايع است و مذكور نموده شد و يكى ديگر آن است كه يك قطره منى ، شخص انسان را بدين لطيفى و ظريفى با سمع ، بصر ، جوارح ، اعضا و حواس ظاهره و مدارك باطنه و به نحوهاى كه مىبينى و ميدانى خلق فرموده و بعد از بيان خلقت او فرموده است كه فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ « 3 » بعد از آن فرموده است كه أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ « 4 » يعنى آيا حاجت به نماياندن به آيات مىباشد و كافى نيست وجود و ظهور پروردگار تو كه بر همه چيز و بر ما سواى خود شاهد و مهيمن مىباشد بعد از آن فرموده است كه أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ « 5 » يعنى آگاه باش كه بندگان در شك از ملاقات نمودن و ديدن پروردگار خود مىباشند در معيت و شاهديت و حاضريت او به آثار و آيات ، و بعد فرموده است كه

--> ( 1 ) . حجر : 16 ( 2 ) . البقرة : 164 ( 3 ) . مؤمنون : 14 ( 4 ) . فصلت : 53 ( 5 ) . فصلت : 54